Više od polovine romskih naselja u Srbiji nastalo je pre 1945. godine, a mnoga postoje gotovo čitav vek. Ipak, hiljade porodica koje u njima žive i dalje nemaju rešeno pitanje pravnog statusa svojih domova. To je centralna poruka monitoringa koji je sproveo YUROM Centar, uz ocenu da postojeći zakonski okvir nije dao očekivane rezultate.
Prema podacima iz izveštaja, u periodu od 2021. do 2025. godine podneto je 80 zahteva za ozakonjenje objekata u romskim naseljima, a pozitivno su rešena svega četiri. Ovakva statistika, kako navode iz organizacije, pokazuje da procedura u praksi ostaje teško dostupna za većinu građana.
Jedan od ključnih problema jeste činjenica da su brojni objekti izgrađeni na zemljištu koje je u državnoj ili privatnoj svojini. Takva situacija dodatno komplikuje ispunjavanje zakonskih uslova i produžava postupke, koji su ionako administrativno zahtevni.
Monitoring je ukazao i na potrebu za snažnijom pravnom i institucionalnom podrškom stanovnicima. Složene procedure, troškovi dokumentacije i nepovoljan socio-ekonomski položaj velikog broja porodica predstavljaju ozbiljne prepreke za pokretanje i završetak procesa ozakonjenja.
Prema procenama YUROM-a, u Srbiji postoji oko 280 urbanih neformalnih romskih naselja i oko 590 nehigijenskih naselja. Njihov broj je, kako se navodi, dodatno porastao nakon raseljavanja Roma sa Kosova, što je otvorilo nova pitanja stambene sigurnosti i urbanog planiranja.
Predstavnik organizacije, Osman Balić, istakao je da predloženi zakon o legalizaciji starih i održivih romskih naselja ne znači automatsko ozakonjenje svih objekata, već jasno definisan i planski proces.
„Reč je o modelu koji podrazumeva snimanje postojećeg stanja, izradu urbanističkih planova i sprovođenje redovne procedure legalizacije, uz učešće lokalnih samouprava, građana i stručne javnosti“, naveo je Balić.
Prema predlogu, romsko naselje bi bilo definisano kao urbanistička celina sa najmanje deset kuća. Kao primer je naveden Niš, gde, prema procenama, postoji pet takvih naselja koja bi mogla da uđu u proceduru.
Posebno osetljiva ostaju pitanja naselja koja se nalaze na zemljištu specifičnog pravnog statusa, poput lokacija koje imaju poseban istorijski ili verski značaj, kao i na privatnim parcelama. U tim slučajevima predviđena je izrada akcionih planova, dok bi tamo gde ozakonjenje nije moguće bila razmatrana rešenja koja podrazumevaju preseljenje uz saglasnost svih relevantnih aktera.
Iz YUROM-a poručuju da je cilj predloga zakona dugoročno i sistemsko rešavanje problema, uz poštovanje urbanističkih standarda, prava vlasnika zemljišta i, pre svega, obezbeđivanje pravne sigurnosti za romske porodice koje u tim naseljima žive decenijama.
