Leskovac – Dokumentarni filmovi posvećeni jednom od najtežih i decenijama prećutkivanih zločina u istoriji Leskovca – masovnom streljanju Roma, Srba i Jevreja u Arapovoj dolini 11. decembra 1941. godine – prikazani su javnosti preko YouTube kanala ROMinfomedia, otvarajući prostor za suočavanje sa istorijskom istinom i odgovornošću tadašnjih vlasti.
Filmovi su nastali na osnovu arhivske građe, policijskih i administrativnih dokumenata, zvaničnih spiskova žrtava, kao i dostupnih istorijskih izvora. Poseban akcenat stavljen je na dokumenta koja ukazuju da je tadašnja kvislinška vlast u Leskovcu, u dogovoru sa nemačkim okupatorom, predložila da se umesto imućnih leskovačkih trgovaca kao taoci streljaju Romi.
Autori dokumentarnih ostvarenja ukazuju da zločin u Arapovoj dolini nije bio samo čin nacističkog okupatora, već i posledica saradnje domaćih struktura vlasti sa okupacionim režimom u okviru Nedićeve Srbije. U tom kontekstu posebno se navodi uloga tadašnjeg predsednika opštine Leskovac Mihajla Nikolića, koji je nakon rata osuđen na smrt streljanjem kao saradnik okupatora i domaći izdajnik.
Prema istorijskim podacima, nemačke snage su 11. decembra 1941. godine na brdu Hisar, na mestu zvanom Arapova dolina, streljale 293 Roma, šest Jevreja i 11 Srba. Hapšenja su započela početkom decembra, uz aktivno učešće Srpske državne straže, a Romi su privođeni iz naselja Podvorce, Sat mahala, Vinarce i Pečenjevce, pod izgovorom prinudnog rada. Mnogi su zatvoreni u zgradu današnje Osnovne škole „Svetozar Marković“, koja je u tom periodu služila kao improvizovani logor.
U filmovima je posebno istaknuto da ni sportisti nisu bili pošteđeni – među streljanima su se našli i fudbaleri tadašnjeg Fudbalskog kluba muslimanskih Roma „Gajret“, današnjeg Fudbalskog kluba „Veternica“, što dodatno svedoči o razmerama i neselektivnosti zločina.
Jedan od ključnih segmenata dokumentarnih filmova jeste i prikaz originalnog spiska streljanih, koji je leskovačka policija dostavila Ministarstvu unutrašnjih poslova u Beogradu. Taj dokument, kako ističu autori, predstavlja snažan dokaz da je država znala ko su žrtve i kako je zločin sproveden.
Autor dokumentarnog filma naglasio je da cilj ovog projekta nije senzacionalizam, već istina i sećanje:
„Ovo nije film protiv jednog naroda, već film protiv zločina i ćutanja. Dokumenta jasno pokazuju da su Romi svesno izabrani kao zamena za druge taoce. Naša obaveza je da to imenujemo i da žrtvama vratimo ime, dostojanstvo i mesto u istoriji koje im pripada.“
Spomen-obeležje u Arapovoj dolini, čiji je autor arhitekta Bogdan Bogdanović, danas podseća na stradanje, ali filmovi, kako ističu autori, idu korak dalje – postavljaju pitanje moralne i političke odgovornosti onih koji su u ime vlasti trgovali ljudskim životima.
Prikazivanjem ovih dokumentarnih ostvarenja, Leskovac se ponovo suočava sa svojom prošlošću, uz poruku da se istina ne može graditi na zaboravu, niti budućnost na prećutkivanju zločina.
